احمدبن محمدبن زید طوسی

احمدبن محمدبن زید طوسی


شهرت:شیخ طوسی
زادگاه:خراسان
تاریخ تولد:374 ش یا 995 م
تاریخ وفات:446 ش یا 460 ق یا 1067 م
محل زندگی:خراسان
ملیت:ایرانی
پیشه:عالم، مدرس، نویسنده

آلبوم تصاویر

کتاب های احمدبن محمدبن زید طوسی

زندگی نامه احمدبن محمدبن زید طوسی

ش‍ی‍خ ال‍طای‍ف‍ه، ش‍ی‍خ طوس‍ی، طوس‍ی، اب‍وج‍ع‍ف‍ر م‍ح‍م‍د ب‍ن ح‍س‍ن 

محمد بن حسن طوسی، معروف به شیخ طوسی، کنیه او ابوجعفر، در ماه رمضان سال 385ق در طوس به دنیا آمد و در همان جا بزرگ شد. طوس در آن زمان، یکی از مراکز علمی مهم خراسان بود. وی تا سال 408ق؛ یعنی تا 23 سالگی، در همان طوس زیست و احتمالا علوم ادبی، فقه، اصول، حدیث و کلام را تا آن تاریخ در همان طوس خوانده است. از علمای ایرانی شیعه در قرون چهارم و پنجم هجری قمری بود. او معاصر سلطان محمود غزنوی، حکومت آل بویه، شیخ صدوق، فردوسی، شیخ مفید و سید مرتضی بوده است.

به نوشته ابوالقاسم گرجی، شیخ طوسی توانست مکتب اجتهادی فقه جعفری را در برابر مکاتب فقهی اهل سنت به استقلال برساند و آن را کامل کند. دستاوردهای علمی وی در علم حدیث، رجال، اصول، فقه، کلام و تفسیر شیعه چنان بود که علمای بعدی از جمله علامه حلی وی را رئیس طایفه شیعه نامیده اند.

دوران کودکی و نوجوانی

وی در رمضان سال ۳۸۵ هجری قمری در طوس زاده شد، گرچه تاریخ دقیق تولد او در دست نیست. از کودکی آغاز به آموختن علوم اسلامی کرد. در سال ۴۰۸، ۲۳سالگی، خراسان را به قصد عراق ترک کرد و به بغداد رفت تا از محضر بزرگ ترین دانشمند شیعه آن دوران یعنی شیخ مفید درس آموزی کند. شیخ طوسی در دوران جوانی به درجه اجتهاد رسید و کتاب تهذیب الاحکام را در این دوره و با پیشنهاد استادش، شیخ مفید تألیف کرد. وی پنج سال از عمرش را به شاگردی شیخ مفید گذراند. پس از مرگ شیخ نزد شاگرد او سید مرتضی حاضر شد و ۲۳ سال تحصیل کرد.

دوران بزرگسالی

وی در سال 408قمری به بغداد مهاجرت کرد. ورود شیخ طوسی به این شهر، در زمانی بود که مردان علم و فکر و ادب با دیدگاه های مختلف در آنجا حضور داشتند و علوم عقلی و نقلی را در مراکز علمی بغداد تدریس می کردند. در آن زمان، شیخ مفید (338-413ق) رهبری فکری شیعه امامی مذهب را بر عهده داشت و مجلس درس او محل حضور نخبگان فرهنگی و صاحب نظران برجسته آن عصر بود. حتی عالمان سایر گروه های مذهبی هم در جلسه درس او حضور داشتند. سید مرتضی علم الهدی (م 436ق) نیز - که در فن مناظره، شاگرد شیخ مفید بود - مجلسی داشت که در آن، میان دانشمندان تمام مذاهب، مناظره صورت می گرفت. بنابراین، وجود فضای فرهنگی اصیل و درعین حال، نوآوری های بسیار در بغداد، موجب جلب توجه شیخ طوسی به بغداد و مهاجرت وی به آن شهر شد، همچنان که سنت سفر برای علم آموزی را هم نباید از نظر دور بداریم. در آن عصر، فقها برای تکمیل معلوماتشان به دیگر مناطق اسلامی برای تحصیل و تدریس سفر می کردند، به خصوص بغداد که مرکز خلافت و مرکز تمدن اسلامی بزرگ آن روز بود؛ ازاین رو، بغداد، بزرگان نام آور و برجسته ای را از مذاهب مختلف در خود جای داده بود.

سید مرتضی علم الهدی به سال ۴۳۶ درگذشت و پس از وی شیخ طوسی مرجع شیعه شناخته شد. ترکان سلجوقی در سال ۴۴۷ با استفاده از ضعف آل بویه - که شیعه مذهب بودند - به بغداد حمله کردند و با اشغال آن، حکومت آل بویه را برانداختند. طوسی تا سال ۴۴۸ در بغداد بود و مجلس درس خود را در همان شهر تشکیل داد. در سال ۴۴۸ به سبب حمله طغرل به بغداد و انقراض آل بویه بر آزار و اذیت شیعیان توسط اهل سنت و سلجوقیان افزوده شد.

 

شیخ طوسی

 

شیخ طوسی در سال 448ق، پس از فتنه بغداد، به نجف اشرف مهاجرت کرد. وی دوازده سال نیز در این شهر، کرسی تدریس و نیز رهبری و مرجعیت دینی را در اختیار داشت. وی در نجف اشرف، زمینه حرکت علمی وسیعی را یافت که از آن به نیکی استفاده نمود و حوزه علمیه بزرگ شیعه را در آن شهر پایه ریزی کرد. وی در همین دوره، کتاب «الخلاف» را تألیف کرد که در آن آرای مذاهب مختلف را گزارش و نقد نمود.

او هر روز درس های خود را در حرم امیر مؤمنان(ع) برگزار می کرد؛ ضمن اینکه کتاب های متعدّدی را نیز در این دوره تا آخر عمرش به عالم اسلام ارائه نمود. وی کتاب «الأمالی» را در سال 458ق؛ یعنی دو سال پیش از فوتش بر شاگردان املا کرد. وی همچنین تألیف کتابی با عنوان «شرح الشرح» در اصول فقه را در دست داشت که کتابی مفصّل در این دانش بود؛ لیکن موفّق به اتمام آن نشد.

نفوذ علمی وی به گونه ای بود که تا ۸۰ سال فتوایی مخالف فتواهای وی صادر نشد. خاندان شیخ طوسی تا چند نسل همه از علما و فقها بوده اند. پسرش شیخ ابو علی ملقب به «مفید ثانی» کتابی به نام «أمالی» دارد و کتاب «النهایة» تألیف پدرش را نیز شرح کرده است. همچنین دختران شیخ طوسی نیز فقیهه و فاضله بوده اند.

شیخ طوسی در شب دوشنبه ۲۲ محرم سال ۴۶۰ درگذشت و در نجف در خانه خویش به خاک سپرده شد. بنا به وصیت وی، آن جا تبدیل به مسجد شد. این مسجد هم اکنون در قسمت شمال بقعه علوی، به نام مسجد طوسی معروف است.

آثار

در حدیث:

  • تهذیب الأحکام، در احادیث فقهی که از کتب اربعه شیعه است؛
  • الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، در احادیث فقهی که از کتب اربعه محسوب می شود؛
  • کتاب الإمالی، که مطالب جلسات روایی اوست.
  • کتاب الغیبة، که گردآوری و بحث در مورد روایات دوران غیبت کبری امام مهدی (عج) می باشد.

رجال:

  • الابواب معروف به رجال شیخ طوسی؛
  • الفهرست؛
  • اختیار معرفة رجال، که شیخ به حذف اشتباهات و اصلاح اصل کتاب رجال کشی اقدام کرد.

تفسیر:

فقه:

  • النهایة فی مجرد الفقه و الفتوی
  • المبسوط فی الفقه الإمامیة
  • الجمل و العقود فی العبادات
  • الخلاف فی الاحکام، که شیخ در این کتاب آراء علمای شیعه و مذاهب مختلف اهل سنت را در هر مسئله گردآوری کرده است؛
  • الایجاز فی الفرائض
  • مناسک الحج فی مجرد العمل
  • المسائل الحلبیه فی الفقه
  • المسائل الجنبلائیه فی الفقه
  • المسائل الحائریه فی الفقه
  • مسئله فی وجوب الجزیه علی الیهود و المنتمین الی الجبابرة
  • مسئله فی تحریم الفقاع

اصول:

  • عده در اصول
  • مسئله فی العمل بخبر الواحد و بیان حجیة الاخبار

کلام:

  • اصول عقائد یا اصول العقائد
  • تلخیص الشافی
  • تمهید الاصول
  • الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد
  • المفصح فی الامامه
  • الغیبه، در مورد غیبت امام زمان؛
  • ما یعلل و ما لایعلل

کتب ادعیه:

  • مصباح المتهج‍ّد و سلاح المتعب‍ّد
  • انس الوحید
  • هدایه المسترشد و بصیرة المتعبد فی الادعیه و العبادات